Наставления Святых отцов

А когда ты кроток и смирен, милостив, склонен к человеколюбию и миротворству, Он посекает мятежные помышления, и ум твой просветляется. Также нечистые помыслы происходят от разленения в молитве и трудах, когда предаёшься сонному забвению и праздности: тогда сатана посевает в твоем сердце плевелы помыслов и замутняет твой ум. А ежели ты бодрствуешь и трезвишься, [проводишь время] в молитве и рассуждении, то скверные помышления изгоняются, и обретается ясность ума. Нечистые помыслы стужают и по причине чрезмерного попечения о мирском, тогда вкупе с иными помышлениями вторгаются также блудные похотения и омрачают твой ум. А когда отвергаешься плотского мудрования и [силишься] помышлять о духовном, то ум твой объемлется светом. 
Когда находят [нечистые] помыслы, вострепещи, сотвори брань, исповедуйся и принеси покаяние, дабы не подвергнулся сосложению [с ними] и не приохотился [к ним], но сподобился победы [над ними] <…>
И как город обносят стеной, предваряя вторжение врага, так и ты наперво огради ум постом, молитвой и слезами. Господь узрит твоё рачение и очистит твой ум.
Не умаляй злокозненности помыслов, ибо посредством оных совершаются наипервейшие грехи – гордыня, зависть и ненависть. Доколе враг не подступил ещё к крепости, беречься его бывает сподручно, когда же возьмет он ту крепость с боем и вторгнется в её пределы, мудрено будет извергнуть его оттуда. Так и ты стерегись брани помыслов, пока та далека от мысленной крепости, но коли она с боями овладеет той крепостью и вторгнется в неё, тогда причинит тебе сильнейшие хлопоты. Посему крепись и помыслы свои всегда содержи богоугодными, дабы сделался ты храминой Святого Духа.

ԱՆԱՆԻԱ ՆԱՐԵԿԱՑԻ (X դ.)

 

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
(
հատվածներ)

 

 

Ամենից առաջ հոգա խորհուրդներիդ մաքրության համար, ինչի մասին [Դավիթ] մարգարեն ասում է. «Աստված փառավորված է Իր սրբերի խորհրդում» [Սաղմ. 88.8]: Ինչպես որ ծառան սպասում է իր տիրոջ հրամանին, այդպես էլ բոլոր զգայարանները կառավարվում են խորհուրդների միջոցով. քանզի բարին նախ խորհում են և ապա գործում, ինչպես դարձյալ ասում է մարգարեն. «Չարիք հղացավ և ծնեց անիրավություն» [Սաղմ. 7.15]: Դարձյալ՝ նախ խորհուրդներով սիրում են և ապա տալիս պարգևներ, ինչպես որ նախ Հովնաթանի հոգին կապվեց Դավթին, և ապա նա, իր հանդերձները հանելով, հագցրեց նրան [տե՛ս Ա Թագ. 18.1-4]: Նախ խորհուրդներով ատում են և ապա սպանում, ինչպես որ Հովսեփի եղբայրները նախ ատեցին նրան և ապա վաճառեցին Եգիպտոս [տե՛ս Ծն. 37.4-29]: ....
Աղտեղի խորհուրդների պատճառ են լինում եղբորը չարախոսելն ու բամբասելը, ատելը կամ հպարտանալը: Այդժամ Քրիստոս Աստված թույլ է տալիս, որ խորհուրդները վրա հասնեն ու միտքդ խավարեցնեն: Իսկ երբ հեզ ես ու խոնարհ, ողորմած, մարդասեր և խաղաղարար, Նա հալածում է խռովարար խորհուրդները, և միտքդ լուսավորվում է: Դարձյալ՝ անմաքուր խորհուրդների պատճառ են լինում աղոթքից ու աշխատանքից ծուլանալը, երբ քեզ տալիս ես քնի ու հանգստյան. այդժամ սատանան խորհուրդների որոմը սերմանում է սրտիդ մեջ ու քո միտքը խավարեցնում: Իսկ երբ արթուն ու զգոն ես, աղոթող և խելամիտ, հալածվում են գարշելի խորհուրդները, և միտքդ լուսավորվում է: Աղտեղի խորհուրդների պատճառ է և այն, որ առավել զբաղվում ես երկրային հոգսերով. այդժամ այլ խորհուրդների հետ մեկտեղ ներխուժում են պոռնկական խորհուրդները և միտքդ խավարեցնում: Իսկ երբ քեզ զսպում ես մարմնավոր խորհուրդներից, [սկսում ես] խորհել հոգևորը, և քո միտքը լուսավորվում է:
Երբ [անմաքուր] խորհուրդներ են գալիս, զարհուրի՛ր, մարտնչի՛ր, խոստովանի՛ր ու ապաշխարի՛ր, որ չընտելանաս ու չսովորես [նրանց], այլ հաղթես: ....
Եվ ինչպես որ թշնամու գալուց առաջ նախ պարսպում են քաղաքը, այդպես էլ դու նախ պարսպիր միտքդ պահքով, աղոթքով ու արտասուքով: Աստված կտեսնի քո ջանքը և միտքդ կլուսավորի:
Մի՛ թերագնահատիր խորհուրդների հանցանքները, քանզի հպարտությունը, նախանձն ու ատելությունը խորհուրդներով են կատարվում և խոշորագույն մեղքեր են: Քանի դեռ թշնամին հեռու է ամրոցից, հեշտ է նրանից զգուշանալ, իսկ երբ նա կռվով գրավի ամրոցը և մտնի ներս, դժվար կլինի այնտեղից հանել նրան: Այդպես էլ դու, քանի դեռ խորհուրդների պատերազմը հեռու է մտքիդ ամրոցից, զգուշացի՛ր նրանից, իսկ երբ կռվով գրավի ամրոցդ ու ներս խուժի, այնժամ առավել դժվարին հոգսեր կպատճառի քեզ: Ուստի զորացի՛ր և խորհուրդներդ միշտ աստվածահաճո՛ պահիր, որպեսզի դառնաս Սուրբ Հոգու տաճար:

 

 

О ТЕРПЕНИИ И МИРЕ
(фрагменты)

 


Человек, сподобившийся от Бога дара премудрости и страха [Господня], не причиняет горестей другу и не обращает к нему печалящего слова, по изречению Соломонову: «Разумный воздержан в словах своих, и благоразумный хладнокровен» [Притч. 17.27]. Стало быть, когда согрешает против тебя брат твой, не вспоминай лишний раз и не разглашай причиняемого тебе огорченья, обнаруживая и облекая плотью [грех], но претерпи [до конца] и сотвори мир, и познаешь, сколь великим благом обернётся сие для тебя. Ты явишься миротворцем и сыном Божьим, любовь пребудет неизменной, и брат твой соделается благожелателем и помощником, а ум твой обретёт безмятежие. Но ежели, вспомянув о минувшей обиде, воздвигнешь мятеж, то лишишься мирного устроения и согрешишь пред Богом, пресечется заповедь любви и в лице брата своего обрящешь врага: он взропщет и опорочит тебя, воспламенится злобою и коварно учинит беззаконие. Когда же станешь брату своему врагом, Господь выпустит [тебя] из рук своих, и твоя молитва, простёртая пред Ним, окажется непригодной, и не достанет в тебе крепости блюстись от приражений сатаны, ибо ничто другое так удобно не открывает ему доступа к человеку, как взаимные раздоры. Между тем, если поимеешь к другу святую любовь, Господь станет твоим соработником, ты одолеешь искусителя, и расстроится множество дел погибели. <…>
Таким образом, разумея выше речённое, не говори совершенно брату своему удручающего слова, но всякую тяготу в любовь обрати и не испытывай зла ни к кому, дабы пребывать тебе в мире. Довольно с нас иметь в недругах сатану. Брата, коего Господь определил тебе в помощники, не превращай во врага. <…> 
Кто имеет от Бога дар, тот претворяет в любовь чужую печаль, а уж свою и подавно. Посему пророк говорит: «Перестань гневаться и оставь ярость» [Пс. 36.8] <…>
Итак, содержа сие в уме, всякую печаль покрывай любовью, по слову пророка: «…ищи мира и следуй за ним» [Пс. 33.15].

 

 

ՀԱՄԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ
(
հատվածներ)

 

Երբ մարդ Աստծուց իմաստության և երկյուղի շնորհ է ստանում, ընկերոջ համար տրտմության պատճառ չի ստեղծում և տրտմեցնող խոսք չի ասում նրան, ինչպես գրում է Սողոմոնը. «Իր խիստ խոսքը զսպողը իմաստուն է, համբերատարը՝ խելացի» [Առակ 17.27]: Արդ, երբ քո դեմ մեղանչում է եղբայրդ, կրկին մի՛ հիշիր անցյալ տրտմությունդ ու մի՛ տարփողիր՝ հայտնի դարձնելով, որպեսզի այն մարմին ստանա, այլ համբերի՛ր ու խաղաղությո՛ւն գործիր և կտեսնես, թե դա որքան բարի կլինի քեզ համար: Դու կլինես խաղաղարար և Աստծո որդի. սերը կմնա հաստատուն, և եղբայրդ՝ բարեկամ ու օգնական, իսկ միտքդ էլ խաղաղություն ձեռք կբերի: Իսկ եթե, անցած տրտմությունը վերստին հիշելով, աղաղակ բարձրացնես, կզրկվես խաղաղության վարքից ու կմեղանչես Աստծո դեմ, սիրո պատվիրանը կխախտվի, ու եղբորդ թշնամի կդարձնես. նա կտրտնջա և կբամբասի քեզնից, կատի ու նենգաբար չարիք կգործի: Եվ երբ եղբորդ հետ թշնամանաս, այնժամ Աստված [քեզ] ձեռքից բաց կթողնի, քո աղոթքը Նրա առջև խոտան կերևա, և դու անկարող կլինես հեռացնել սատանայի պատերազմը, քանզի նա ոչ մի բանի միջոցով այնպես չի մտնում մարդու մեջ, ինչպես որ՝ միմյանց հանդեպ ատելության: Մինչդեռ, եթե եղբորդ հանդեպ ամուր սեր ունենաս, քեզ գործակից կլինի Աստված, դու կհաղթես սատանային, և կխափանվեն բազում չարիքներ: ....
Արդ, գիտենալով այս ամենը, բնավ տրտմեցնող խոսք մի՛ ասա եղբորդ, այլ ամենայն տրտմություն սիրո փոխարկիր և թշնամանք մի՛ ունեցիր որևէ մեկի հանդեպ, որպեսզի դու խաղաղության մեջ մնաս: Բավական է մեզ համար սատանան իբրև թշնամի: Եղբորդ, ում Աստված քեզ շնորհեց իբրև օգնական, ոսոխ մի՛ դարձրու: ....
Ով Աստծուց շնորհ ունի, նա ուրիշի տրտմությունը փոխարկում է սիրո, ուր մնաց թե՝ իրենը: Այս պատճառով մարգարեն ասում է. «Դադարիր բարկանալուց և հանդարտվիր սրտմտությունից» [Սաղմ. 36.8]: ....
Արդ, իմանալով այս, ամեն տրտմություն սիրո փոխարկիր, ինչպես որ մարգարեն է ասում. «Խաղաղությո՛ւն փնտրիր և դրա՛ն հետևիր» [Սաղմ. 33.15]:


 

ДУШЕПОЛЕЗНЫЕ НАСТАВЛЕНИЯ О ПОКАЯННОМ ПЛАЧЕ
(фрагменты)



 

Благодатный плач – это свидетельство любви ко Xристу и алкания Его Царства, почему и говорит наш Господь о блуднице (которая оросила слезами Его ноги), что «прощаются грехи ее многие за то, что она возлюбила много» [Лк. 7.47]. <…>
Итак, подобно тому <…> как некто, согрешив [против другого], из глубины души и со слезами испрашивает [у него] прощения, [тем самым] выказывая сердечное сокрушение, так и ты, если с плачем повергаешься пред Богом, то обнаруживаешь доброе изволение своего сердца и склоняешь Его к своему прошению.
Ежели понуждаешь себя к усилию, тогда благодать научает, что надобно тебе предпринять. Как иные, когда восприемлют от другого некое ремесло и натореют в нём до времени, то обретают опытность большую, чем имели бы, обучаясь [только] у мастера, так и ты навыкни молиться со слезами и, просвещаемый благодатью, овладеешь искусством плача. <…>
Возлюбленный мой, представь себе мысленно две [субстанции] – свои тело и душу, и как тело ты снабдеваешь ризами и снедью, так и душу питаешь слезами. И потщись всякий день прилагать попечение сперва о душе, а уж затем – о теле. <…>
Когда сердце твоё ожестевает и не достигаешь плача, приведи себе на ум покаянные глаголы, дабы сердце подвиглось к сокрушению и исторгло слёзы. И навыкни время плача посвящать богомыслию. И, приневоливая своё естество, испрашивай у Бога содействия благодати. Тогда Всевышний, узрев твой подвиг, подаст искомое тобой. Именно об этом сказал Господь: «От дней же Иоанна Крестителя доныне Царство Небесное силою берется» [Мф. 11.12]. <…>
Не помышляй о себе как о наёмнике, дабы не умалился плачь, но надейся посредством благодати и молитвенных предстояний улучить Царство. Исследуй своё естество и уразумей причину, по которой оскудевает [покаяние], и отринь её от себя, дабы Бог, созерцая твои усилия, даровал благодать. И опять же, не довольствуйся возглашением молитвенных слов лишь языком, воображая, будто творишь [истинную] молитву, но размысли, угодна ли она Господу? Исследуй свои помышления, и если обнаружишь причину, по которой укоряется твоя совесть, отринь её от себя. Тогда свет молитвы осияет твою душу, и благодать коснётся тебя, [извещая], что прошение твоё услышано. <…> Совлекись утех мира сего и поусердствуй о благодатном покаянии, и оно усвоится тебе, <…> [ибо] когда ум твой бывает обвеселён, благодать покаяния покидает тебя, и ты не [достигаешь] плача, хотя имеешь на то изволение, поскольку слёзы рождаются от печали. Между тем, неисходно печалуясь, трезвясь и сокрушаясь, размышляя о пришествии Xристовом, страшном судилище и нелицеприятном воздаянии, станешь орошаться слезами, когда пожелаешь, ибо причина плача укоренится в твоем сердце. <…>
Дар плача есть искусство, и овладевать им надобно, прибегая к различным приёмам. Порой покаянный плач объемлет [душу] непроизвольно, без самопринуждения, а порой и при изрядном рвении не источается слеза. Плач непроизвольный бывает от благодати, действующей на твою душу и пробуждающей твой ум. А когда и много потрудившись не стяжеваешь плача, [значит] Бог воспрещает благодати и испытывает тебя, чтобы обнаружились твои труды, подъемлемые ради покаяния. [Ведь] если [человек] станет непереставая ущедряться даром [слёз], не прилагая к тому собственных усилий, то как тогда дознаем его пригодность [для Царства]. Духовные слёзы извергаются не из очей, но из сердца, а [посему] стяжи «сердце чистое» и «дух сокрушённый» [см. Пс. 50.19], дабы твой Бог приклонил ухо к твоей молитве. <…>
Дар плача не признавай малозначащим, но с превеликим усердием испрашивай его у Бога, доколе не сподобишься оного, ибо сказал Господь: «…Царствие Божие внутрь вас есть» [Лк. 17.21]. Это тот самый плач, что водворяется [в душе] сам собой и омывает её от греховной скверны, преклоняя Бога на милость, ибо как после сильного дождя воздух становится [особенно] покоен и чист, так и истекающие слёзы рассеивают мрак греха. <…>
Как от недостатка елея угасает [свет] лампады, так при умалении благодатного покаяния ум костенеет, между тем как изобилие елея усиливает [сияние] лампады, так и покаянный плач восхищает его к Богу. <…> И как благовонный ладан умножает своё благоухание при соединении с огнём, так и молитва бывает сугубо прекрасна, когда преподносится со слезами. <…> Наш недруг – сатана – поборается молитвой с обильными слезами. <…> Также омрачённые житейскими утехами помышления украшаются и освящаются посредством молитвы, избыточествующей слезами. <…> 
Однако плачем называю не пролитие слёз по случаю, но тот дар, что обретается с превеликим тщанием и [затем] проявляет себя непроизвольным образом. Ибо пророк [Давид] говорит о себе, что проливал слёзы не раз или два, но – каждую ночь [см. Пс. 6.7; 41.4]. Редкие слёзы также исходят во благо и служат ко спасению, и всё же – не в меру тех слёз, что стяжеваются благодатью и изливаются непрестанно. И коль скоро желаешь, чтобы благодать покаяния сотворила в твоей душе себе обитель, удержись от суетных занятий, оную иссушающих.

 

ՀՈԳԵՇԱՀ ԽՐԱՏ ԶՂՋՄԱՆ ԱՐՏԱՍՈՒՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
(
հատվածներ)



 

Արտասուքների շնորհը Քրիստոսի [հանդեպ] սիրո և Նրա արքայությունը ցանկանալու նշանն է, ինչպես մեր Տերն է ասում պոռնիկի մասին (որն արտասվեց Նրա սուրբ գարշապարի մոտ), թե՝ «Իր անհամար մեղքերը կներվեն սրան, որովհետև ուժգին սիրեց» [Ղուկ. 7.47]: ....
Արդ, ինչպես որ .... երբ մեկը [ուրիշի դեմ] մեղանչելուց [հետո] ի սրտե և արտասուքով թողություն է խնդրում՝ [դրանով] հայտնելով իր սրտի փշրվածությունը, այնպես էլ դու, երբ արտասուքով ես պաղատում Աստծուն, բացահայտում ես սրտիդ հոժարությունը և Նրան խոնարհեցնում դեպի քո աղաչանքը:
Երբ ինքդ քեզ վրա ջանք ես գործադրում, այնժամ շնորհն ուսուցանում է, թե ինչպես պետք է գործել: Ինչպես որ, երբ ուրիշից մի արհեստ սովորելով և առժամանակ այն գործադրելով, այդ արհեստից ավելին են սովորում, քան ուսուցչից կսովորեին, այնպես էլ դու արցունքո՛վ աղոթիր և կսովորես [արտասուքի] արվեստը՝ շնորհի կողմից ուսուցանվելով: ....
Ո՜վ սիրելիս, մտքումդ երկու բան պատկերացրու՝ մարմինդ և հոգիդ, և ինչպես որ մարմնիդ հագուստ և կերակուր ես տալիս, այնպես էլ հոգուդ ես կերակրում արտասուքով: Եվ ձգտիր ամեն օր նախ հոգիդ կերակրել և ապա՝ մարմինդ: ....
Երբ սիրտդ քարանում է, ու չես կարողանում արտասվել, զղջական խոսքեր մտաբերիր, որպեսզի սիրտդ զղջման գա և արտասուք բխեցնի: Եվ կարգ սահմանիր ու խորհրդով լրացրու արտասվելու ժամանակը: Եվ Աստծուց շնորհի հաջողություն խնդրիր՝ բռնադատելով բնությունդ: Այնժամ Աստված, քո ճիգը տեսնելով, կտա ցանկալի շնորհը: Այս մասին է, որ Տերն ասաց. «Հովհաննես Մկրտչի օրերից մինչև այժմ երկնքի արքայությունը բռնադատվում է» [Մատթ. 11.12]: ....
Քեզ վարձկան մի՛ համարիր, որ արտասուքից չթուլանաս, այլ հուսա շնորհով ու աղաչանքով ստանալ արքայությունը: Քննի՛ր բնությունդ, թե ինչ պատճառով է մարում [զղջումը], և դա հեռացրու քեզնից, որպեսզի Աստված, տեսնելով քո ճիգը, շնորհ տա: Եվ դարձյալ՝ միայն աղոթքի բառերին մի՛ նայիր՝ դրանք [ասելը] համարելով աղոթք, այլ տես, թե այն հաճելի՞ է Աստծուն: Քննիր միտքդ, և եթե խղճմտանք հարուցող պատճառ գտնես, հեռացրու քեզնից: Այդժամ աղոթքի լույսը կծագի հոգուդ մեջ, և շնորհը կներգործի, [և դու կիմանաս,] որ աղոթքդ ընդունելի եղավ: .... Զատիր քեզ երկրային զվարճանքներից և մարզվիր զղջման շնորհով, և այն կարմատանա քո մեջ, .... [քանզի] երբ խնդամիտ ես, զղջման շնորհը հեռանում է քեզնից, ու չես [կարողանում] արտասվել, երբ կամենում ես, քանի որ արտասուքը տրտմությունից է առաջանում: Մինչդեռ եթե հանապազ տրտում լինես, մտախոհ ու զարհուրած՝ խորհրդածելով Քրիստոսի գալստյան, ահավոր ատյանի և անաչառ դատաստանի մասին, այնժամ, երբ կամենաս, կարող ես արտասվել, քանզի արտասուքի պատճառը քո սրտում բնակված կլինի: ....
Զղջման շնորհը արվեստ է, և այն պետք է ձեռք բերել բազում հնարքներով: Երբեմն զղջումն այցելում է ինքնաբուխ, առանց ջանքերի, իսկ երբեմն էլ, բազում ջանքեր թափելով հանդերձ, չես կարողանում արտասվել: Այն, որ ինքնաբուխ է լինում, Աստծո շնորհից է, որ ազդում է հոգուդ մեջ և արթնացնում միտքդ: Իսկ երբ ջանք թափելով չես կարողանում արտասվել, Աստված արգելում է Իր շնորհը և փորձում մարդուն՝ զղջման համար արվող ջանքերը տեսնելու համար: Եթե առանց ճիգերի [մարդը] մշտապես ստանա իր [արտասուքի] շնորհը, որտե՞ղ կերևա նրա պիտանիությունը: Հոգու արտասուքը աչքերից չի գալիս, այլ՝ սրտից. [ուստի] ձեռք բեր «սուրբ սիրտ և խոնարհ հոգի» [տե՛ս Սաղմ. 50.19], որպեսզի քո Աստվածը խոնարհվի դեպի աղոթքդ: ....
Քիչ մի՛ համարիր զղջման շնորհը, այլ մեծ ճիգերով այն խնդրիր Աստծուց, մինչև որ ստանաս, քանզի, ինչպես ասաց Տերը, «արքայությունը ձեր ներսում է» [տե՛ս Ղուկ. 17.22]: Դա այն արտասուքն է, որ ելնում է ինքնաբուխ, մեղքերից մաքրում է հոգին և Աստծուն խոնարհեցնում գթալու, քանզի ինչպես որ ուժգին անձրևից [օդը] հանդարտ և զուլալ է դառնում, այնպես էլ արցունքների հոսելուց փարատվում է մեղքերի խավարը: ....
Ինչպես որ յուղի պակասելուց մարում է լապտերի [լույսը], այնպես էլ զղջման շնորհի նվազելուց քարանում է միտքը. մինչդեռ, ինչպես որ ձեթի առատությունը պայծառացնում է լապտերի [լույսը], այնպես էլ արտասուքի շնորհը բորբոքում է այն առ Աստված: .... Եվ ինչպես որ խունկը, անուշահոտ լինելով, առավել անուշաբույր է դառնում, երբ մերձեցնում ենք կրակին, այնպես էլ աղոթքն ավելի քան լավն է, երբ արտասուքով է մատուցվում: .... Մեր ոսոխը՝ սատանան, հալածվում է արտասուքով լի աղոթքից: .... Եվ երկրավոր զվարճանքներից խավարած խորհուրդները համեմվում ու սրբվում են արցունքով լի աղոթքի միջոցով: ....
Բայց ոչ թե այն եմ արտասուք կոչում, որ պատահական առիթով է լինում, այլ՝ այն շնորհը, որ ձեռք է բերվում մեծ ջանքերով և [ապա] գործում ինքնաբուխ կերպով: Քանզի [Դավիթ] մարգարեն չի ասում, թե՝ լաց եղա մեկ կամ երկու անգամ, այլ՝ ամեն գիշեր [տե՛ս Սաղմ. 6.7; 41.4]: Սակավ արտասուքն էլ է բարի և փրկության պատճառ, բայց ոչ՝ այնպես, ինչպես այն, որ ձեռք է բերվում իբրև շնորհ և գործում է հանապազ: Եվ եթե կամենում ես, որ զղջման շնորհն արմատանա քո մեջ, զգուշացիր անօգուտ զբաղմունքներից, որոնց պատճառով շնորհը մարում է: