«Кто грешит перед Творцом своим, тот попадет в руки врача» (Сир. 38:15)

Таинство Елеосвящения совершается над больными для исцеления их от немощей душевных и телесных. Этим Таинством Церковь преподает Божественные Дары для излечения и исцеления своих болеющих прихожан. Это душеспасительное Таинство исполняется не только в церкви, но и на дому – для лежащих тяжелобольных или тех, кто при смерти. Болезнь – в основном результат преднамеренно или невольно совершенных грехов человека. Говорим «в основном», поскольку есть болезни наследственные, а также ниспосланные милостью Божией для того, чтобы стали явны дела Божии (Ин. 9:1–4). Болен человек, который отдалился от Бога и живет неподобающей христианину грешной жизнью. Для того чтобы выздороветь, он прежде должен раскаяться и исповедать совершенные грехи. В этом случае Церковь, священник молятся за больного, совершая Таинство Елеосвящения. Таким образом, это Таинство близко к Таинству Покаяния и является тождественным ему.

 ВАРДАН АЙГЕКЦИ ( XII-XIII вв.)

ДУШЕПОЛЕЗНЫЕ НАСТАВЛЕНИЯ

ՎԱՐԴԱՆ ԱՅԳԵԿՑԻ (XII-XIII դդ.)

ՀՈԳԵՇԱՀ ԽՐԱՏՆԵՐ

 О долготерпении

Человек, побеждаемый нетерпением, отнюдь не склонен к благодеянию, а терпеливый и смиренный есть делатель всяческого блага. Ибо ропотливый и малодушный озлобляется и унывает от каждого малого слова и причины и, опечаливая ближнего, уязвляет и не умиряется. Но тот, кто подъемлет труд, терпит лишения и прискорбности, откуда бы они ни проистекали – от демонов иль от людей – исполняется мира. Ибо первые святые долготерпением удостоились Господнего Царства, потому что во имя Бога претерпели все мытарства и гонения и упокоились с именем Бога на устах, с радованием и кротостью воссылая благодарение, и, по заповеданному Xристом, возненавидели сей мир и средь множества скорбей потеряли собственную душу, дабы обрести иную жизнь и сберечь свои души, стяжав мир Божий, ибо тщетна вера без добрых дел.

 

Համբերության մասին

Անհամբեր մարդը բնավ չի կարող բարիք գործել, իսկ ով համբերող է ու հեզ, գործում է ամենայն բարիք: Քանզի անհամբեր ու փոքրոգի մարդը ամեն չնչին խոսքից ու պատճառից բարկանում է ու տրտմում և ընկերոջը տրտմեցնելով վիրավորում է և ինքն էլ չի խաղաղվում, իսկ ով ջանք է գործադրում և համբերում նեղություններին ու չարչարանքներին, որտեղից էլ դրանք գան՝ դևերից թե մարդկանցից, նա խաղաղություն է գտնում: Այսպես առաջին սրբերը համբերությամբ արժանացան Աստծո արքայությանը, որովհետև հանուն Նրա համբերեցին բոլոր չարչարանքներին ու հալածանքներին և մեռան Աստծո անվան համար՝ գոհանալով ուրախությամբ ու անոխակալությամբ, ատեցին այս կյանքը և բազում տառապանքներով իրենց հոգին կորցրին, ինչպես որ պատվիրեց Քրիստոս, և գտան ա՛յն կյանքը ու փրկեցին իրենց հոգիները Աստծո խաղաղության մեջ, քանզի հավատն օգուտ չունի առանց բարի գործերի:

 

 

О грехе языка
Впредь по мере сил охраняйтесь также от злого языка, ибо хоть язык наш суть орган небольшой, однако ж он – хищник, коий зловреднее льва, дракона, лютого зверя. И падение мира содеялось посредством змеиного языка, ибо сатана, воссев там, коварно разверз уста и ввергнул Еву в погибель, а чрез неё и нас. Ныне лукавый также восседает на всех недобрых и бесчинных языках и сокрушает сонмы. И никто не сумеет исчислить, сколько людей терпит напраслину, злоключения и ввергается в погибель по причине злого языка. Оттого Xристос и все Его святые строжайше заповедали нам обуздывать свой язык и не ронять недобрых словес, ибо ежели все прочие прегрешения совершаются со стыдом и трепетом, то зло от языка – дерзновенно, без труда и содрогания. И тяжко грешит [тот], кто напрасно предаёт друга, сдружаясь с Иудой, и кто негодует и клянет без причины, тот приемлет проклятие себе в удел, ибо Xристос неправого суда не вершит.

 

 

Լեզվի մեղքի մասին
Այսուհետև հնարավորին չափ փախե՛ք նաև չար լեզվից, քանզի թեպետ մեր լեզուն փոքր անդամ է, բայց ավելի չար գազան է, քան առյուծը, վիշապը, գիշատիչը: Եվ աշխարհի կործանումն էլ օձի լեզվի միջոցով եղավ, որովհետև սատանան, նստելով այնտեղ, խոսեց նենգությամբ և կործանեց Եվային ու [նրանով]՝ նաև մեզ: Այսօր էլ սատանան նստած է բոլոր չար ու անկարգ լեզուներին և շատերին է կործանում: Եվ ոչ ոք չի կարող հաշվել, թե քանի մարդ է զրպարտվում, պատուհասվում և մեռնում չար լեզվի միջոցով: Այս պատճառով Քրիստոս և Նրա բոլոր սրբերը խստորեն պատվիրեցին մեզ՝ ասելով. Սանձեցե՛ք ձեր լեզուները և չար բաներ մի՛ խոսեք, որովհետև բոլոր մեղքերը երկյուղով ու ամոթով են գործվում, մինչդեռ լեզվի չարիքը՝ համարձակորեն, հեշտությամբ ու աներկյուղ: Եվ դա ծանր մեղք է, քանզի ով իզուր մատնում է [ընկերոջը], Հուդային է ընկերանում, և ով բարկանում է և իզուր նզովում, դա իրեն է վերադառնում, քանզի Քրիստոս անիրավ դատաստան չի անում:

 

 

 

О почитании воскресного дня
Почитая, святите воскресенье, ибо первым днём творения был день воскресный, и в переводе он именуется днём Божественным и Господним, исполненным великой славы. Моисей в воскресный день вывел народ Израиля из Египта, и Xристос в этот же день родился от Девы и восстал из мертвых. Кто не чтит воскресенье делами правды и не отлагает житейских попечений, тот не оказывает почитания и рождеству Xристову. Также в последнее воскресенье – при кончине мира – Xристос восставит нас из тления и воздаст по делам нашим. Посему в день оный нам надобно приносить исповедание [грехов] и, памятуя о страшном суде, творить добро, проливать слёзы, каяться и исторгать злонравие из собственных сердец.

 

 

Կիրակի օրը պատվելու մասին

Պատվելով մեծարեցե՛ք կիրակին, քանզի արարչության առաջին օրը կիրակի էր, և այն թարգմանվում է Աստծո և տերունական օր՝ լցված մեծ փառքով: Մովսեսը կիրակի օրը [Իսրայելի] ժողովրդին հանեց Եգիպտոսից. Քրիստոս կիրակի օրը ծնվեց Կույսից և կիրակի օրը հարություն առավ մեռելներից: Իսկ ով կիրակի օրը չի պատվում բարի գործով և մարմնական գործերից ձեռնպահ մնալով, նա չի պատվում Քրիստոսի ծնունդը: Աշխարհի վախճանին էլ՝ վերջին կիրակի օրն է Քրիստոս մեզ հարություն տալու և հատուցելու ըստ մեր գործերի: Ուստի մեզ պետք է կիրակի օրը խոստովանել և հիշել ահեղ դատաստանը, բարիք գործել, արտասվել ու ապաշխարել և ոխը սրբել սրտից:

 

 

О гордыне
Блюдитесь и избегайте гордыни, ибо тот великий блудодей – сатана, коий есть бешеный пес, пал гордостью и злокозненно ввергнул в пагубу Адама и Еву. Оттого горделивые и злонамеренные суть чада сатаны, и вместе с ним должны претерпевать мученье, ибо, согласно речённому Xристом, прегрешений злоумышляющего Бог-Отец не прощает и не приемлет его добра. И кто, возгордившись в сердце своём, возомнит себя достигшим высоты и чистоты превыше той, что у друга, тот низринется к сатане. Итак, Господь Бог наш Иисус Xристос злонамеренного также считает гордецом. И восчувствуй своё падение, ибо когда не веруешь в слово Господне, – почитаешь сатану, ибо, по слову Xриста, если ты не прощаешь другу содеянного против тебя малейшего греха, как же Господь простит твои несметные прегрешения, учиненные против Него, “и какою мерою мерите, такою и вам будут мерить” [Мф. 7.2], а ежели смиренно сочтёшь себя греховнее и непотребнее друга, соделаешься обиталищем Xриста-Бога и обрящешь в Нём покой в веке нынешнем и грядущем.

 

Հպարտության մասին
Վախեցե՛ք և հեռո՛ւ փախեք հպարտությունից, քանզի այն մեծ պոռնիկը՝ սատանան, որ կատաղի շուն է, հպարտությունից կործանվեց և ոխակալությունից կործանեց Ադամին ու Եվային: Այս պատճառով հպարտ[ներ]ն ու ոխակալ[ներ]ը սատանայի որդիներ են և նրա հետ պիտի տանջվեն, ինչպես որ Քրիստոս է ասում, թե՝ ոխակալի մեղքն Իմ Հայրը չի ներում և ոչ էլ նրա բարին է ընդունում: Եվ ով հպարտ սրտով բարձրանում է և իրեն սուրբ ու մեծ համարում իր ընկերոջից, նա իջնում է սատանայի մոտ: Արդ, ոխակալը նույնպես հպարտ է համարվում Քրիստոսի՝ մեր Աստծո կողմից: Եվ գիտցի՛ր քո կործանումը, քանզի եթե չես հավատում Քրիստոսի խոսքերին, սատանային ես պաշտում, քանի որ Քրիստոս քեզ ասում է. եթե դու չես ներում քո հանդեպ ընկերոջդ գործած չնչին մեղքը, Ես ինչպե՞ս ներեմ քո անթիվ չարիքները, որ գործեցիր Իմ նկատմամբ, քանզի ինչ [չափով] որ դու ընկերոջդ ես չափում, [նույնով էլ] Ես քեզ եմ չափում [տե՛ս Մատթ. 7.2]. Իսկ եթե խոնարհությամբ քեզ ընկերոջիցդ մեղավոր ու անպիտան համարես, կլինես Իմ բնակարանն ու հանգիստը և՛ այս, և՛ այն կյանքում:

 

 

 

О невоздержании и постничестве
Избегайте также любодеяния, чревообъядения и похмелья, ибо сии три греха есть братья, рождённые от сатаны, которые друг друга питают и умножают. Ибо чрез пресыщение снедями и вином, набирая силу, распаляется страсть плотского похотения и сластолюбия, побуждая к блудодеянию. К тому же, не знающий меры в пище и питии вынуждается к неумеренному расточительству. А многие по причине этих трёх пороков лишаются домашнего очага и отечества, терпят нужду, соделываются татями, лиходеями и человекоубийцами. <…> И вам это хорошо известно, ибо Адам, вкусив плод, обрёк на погубление самого себя и нас. Подобно сему, в Содоме и Гоморре объядение и пространнопитие взрастили страсть любодеяния: поправ Божественное установление о чадородии, [содомляне] оставили жен и сотворили новый грех, за что Господь истребил их огнём. <…> Вот оно, дети мои, последствие многоядения и пьянства. Между тем, пощение и воздержание, когда не бываем охочи на вкушение снедей и [вино]питие, иссушает грязные пороки и неистовые похотения, и человек уподобляется ангелу во плоти.

 

 

Անժուժկալության և պահքի մասին

Փախե՛ք նաև շնությունից, որովայնամոլությունից ու արբեցությունից, քանզի այս երեք չարիքները եղբայրներ են՝ ծնված սատանայից, և մեկը մյուսին գրգռելով՝ աճեցնում են: Քանզի շատ ուտելուց և խմելուց աճելով բորբոքվում է շնության և ցանկ[ասիր]ության ախտը և դրդում պոռնկության: Նաև շատ ծախս է պետք լինում շատ ուտողին ու խմողին: Շատերն էլ այս երեք չարիքների պատճառով զրկվում են իրենց տնից ու հայրենիքից և աղքատանում են, դառնում գող, զրկող ու մարդասպան: …. Եվ սա քաջ հայտնի է ձեզ, քանզի Ադամը, պտուղն ուտելով, կործանեց իրեն և մեզ: Այդպես էլ Սոդոմում և Գոմորում շատ ուտելն ու ըմպելը աճեցրեց շնության ցանկությունը. Նրանք մերժեցին որդեծնության համար Աստծո կողմից սահմանվածը, թողեցին կանանց ու նոր չարիք գործեցին, և Աստված հրով բնաջնջեց նրանց: …. Ահա, որդինե՛րս, սա է շատ ուտելու և խմելու հետևանքը: Մինչդեռ պահքը և պարկեշտությունը, երբ ուտելու և խմելու մեջ սակավապետ ենք լինում, ցամաքեցնում է պիղծ ախտը և անսանձ շնության ցանկությունը, և մարդը մարմնի մեջ հրեշտակ է դառնում:

 

 

Ключи от Царства и от геенны

Ключи от Царства и от геенны в наших руках, и которые из врат отпираем и к чему питаем любовь, туда и вступаем. Свидетельствуюсь в том сатаной и Адамом, ибо Господь сотворил их благими и поселил в свете, благобытии и покое. Однако сатана пренебрёг ключом от Царства и самовластно избрал тот, что от геенны, утверждая, что это и есть ключ от Царства. А Адам, доверившись слову лукавого, не отринул сего ключа и неправедными делами отверз врата геенны и, приступив, воссел там и умалился. Так случается, о дети мои, ибо наблюдаете воочию, что один владеет ключом от Царства, коий суть смирение, незлобивость и всякое благое деяние, и, принося покаяние, подвизается, некто другой покидает мир, чтобы уединиться в горных вертепах, и претерпевая голод, жажду и холод, живёт постом и молитвой. Вот, что есть Царство и ключ от Царства. 

Между тем, иные предаются разврату и волхованию и, не раскаявшись, умирают во грехе. И это есть геенна и ключ от геенны, ибо как, по слову Xриста, «Царствие Божие внутрь вас есть» [Лк. 17.21], так и геенна. И который из уделов возлюбите и сотворите, тот и наследуете.

 

 

Դժոխքի և արքայության բանալիները

Մեր ձեռքում են դժոխքի և արքայության բանալիները, և որի դուռը բացում ենք ու որը սիրում, այնտեղ էլ մտնում ենք: Այս խոսքիս վկաներն են սատանան և Ադամը, քանզի Աստված նրանց բարի էր ստեղծել և դրել լույսի, բարության ու հանգստի մեջ: …. Արդ, սատանան նետեց արքայության բանալին և իր կամքով վերցրեց դժոխքինը՝ ասելով, թե դա է արքայության բանալին. Իսկ Ադամը, հավատալով նրա խոսքերին, պահեց դժոխքի բանալին, չար գործերով բացեց դժոխքի դուռը և մտնելով նստեց այնտեղ ու եղավ ողորմելի: Այսպես է լինում, որդյակնե՛րս, քանզի աչքով իսկ տեսնում եք, որ մեկն ունի արքայության բանալին՝ խոնարհություն, անոխակալություն և բոլոր բարի գործերը, և ապաշխարելով ճգնում է, մեկ ուրիշն էլ, թողնելով աշխարհը, գնում, միայնակ բնակվում է լեռան անձավներում. Եվ համբերելով քաղցի, ծարավի ու ցրտի՝ ապրում է պահքով ու աղոթքով: Ահա սա է արքայությունը և արքայության բանալին:

Մինչդեռ ուրիշները շնացող ու կախարդ են լինում և առանց դարձի գալու մեռնում են չարիքի մեջ: Եվ սա է դժոխքը և դժոխքի բանալին, ինչպես և Քրիստոս է ասում, թե՝ «Արքայությունը ձեր ներսում է» [Ղուկ. 17.21]. Այդպես էլ դժոխքն է: Եվ որը սիրում ու գործում եք, այն էլ ժառանգում եք:

 

 

О неусыпающих червях геенны

Когда поползнемся в изрядные прегрешения, что есть зло сугубое, сатана при посредничестве демонов соделывается [нашим] женихом, а мы уневестиваемся [лукавому], и, приступив, [он] сочетается с нами, словно жених с невестой, и как только свершится злодеяние, исходящее от сатаны, от нас и от греха, в гееннском океане нарождается малый огненный червь, где и пребывает до судного дня. А ежели приносим исповедание и отвергаемся беззакония и каемся с незлобивым сердцем и теплыми слезами, то оная теплота Xристовой благодатью умервщляет червя, погашает огонь, рассеивает тьму и полагает предел всякому мучению.

 

Գեհենի անքուն որդերի մասին
Երբ սկսում ենք ուժգին մեղանչել, ինչը կատարյալ չարիք է, սատանան դևերի միջնորդությամբ [մեզ համար] փեսա է լինում, իսկ մենք՝ հարս. Նա գալիս միավորվում է մեզ հետ, ինչպես փեսան է միավորվում հարսի հետ, և չարիքը գործելուն պես, սատանայից, մեզնից ու մեղքից առաջանալով, ծնվում է փոքրիկ հրեղեն օձը գեհենի ծովում, որտեղ և պահվում է դատաստանի օրվա համար: Իսկ եթե խոստովանում ու հրաժարվում ենք մեղքից և ապաշխարում անոխակալ սրտով ու ջերմ արցունքով, Քրիստոսի շնորհով ջերմ արտասուքը սպանում է որդը, մարում հուրը, հալածում է խավարը և խափանում ամենայն տանջանք:

ОВАНЕС ГАРНЕЦИ (XII-XIII вв.)

ДУШЕПОЛЕЗНЫЕ СЛОВА В НАЗИДАНИЕ ВСЕМ ЖИВУЩИМ
(фрагменты)

 

Кто алчет и вожделевает непреходящего жития и неувядающей славы, да отвергнется в сем мире славы тленной. Кто воздыхает о наслаждениях рая, да презреет здесь наслаждения плоти. Кто взыскует жительства с ангелами, да не обретётся здесь на ристалищах. Кто питает сердечную любовь к Господу, Иисусу [Xристу], здесь сочетается с Ним в непорочной чистоте. Кто поспешает взойти к чертогу света, отсюда возьмет с собой елей милосердия. Кто страшится [геенского] червя неусыпающего, здесь злоречием своим не причинит страданий другу. Кто ужасается огня неугасимого, здесь не уязвится пламенем завистничества. Кто боится тьмы кромешной, здесь не станет блуждать во тьме греховной. Кто объемлется страхом, [помышляя] о плаче и скрежете зубовном, здесь не иссушит потоки [покаянных] слёз из своих очей. Кто с содроганьем [представляет] нестерпимость [грядущих] мучений, здесь денно и нощно исходит неутихающим плачем. Кто трепещет сурового возмездия [за гробом], здесь не коснеет в дерзостных деяниях. Кто намерен снарядиться в дальний путь, уже здесь печется о припасах. Кто чает в горький и страшный день суда пребыть неукоризненным и неподсудным, здесь не подвергнет осуждению брата. Кто задолжал своему [небесному] Господину несметное множество талантов, тот ближнему по естеству отпустит долг числом в пятьдесят, и в сто. Кто желает [невозбранно] взойти на небеса сквозь строй поднебесных духов, уже здесь воззовёт о помощи к Господу. Кто ревнует о нетленных венцах, здесь [с верой] приемлет всяческую скорбь и утеснение. Кто надеется избегнуть [потопления] в свирепеющем океане [страстей], здесь пребудет утопающим в слезах. Кто восхочет целым и невредимым пересечь огненную реку, здесь приумножит дела милосердия. Кто думает воистину сподобиться блаженства [в мире горнем], здесь не преминет навестить болящего. Кто всецелым произволением внимает радостотворному гласу, вещающему: «Xорошо, добрый и верный раб!» [Мф. 25.21, 23], здесь не останется глух к молениям сирых. Кто радеет о наследовании того, что «не видел… глаз, не слышало ухо» [1 Кор. 2.9], здесь уподобится страннику, непрестанно тоскующему [о небесном отечестве]. Кто жаждет испить из источника Жизни, здесь не осквернит себя порочными похотениями.

 

ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ԳԱՌՆԵՑԻ (XII-XIII դդ.)

ՇԱՀԱՎԵՏ ԵՎ ՕԳՏԱԿԱՐ ԽՈՍՔ ԲՈԼՈՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ՀԱՄԱՐ
(
հատված)

 

Արդ, ով ցանկանում և տենչում է անանց կյանքը և անվախճան փառքը, թող այս կյանքում ուրանա անցավոր փառքը: Ով ցանկանում է դրախտի հեշտությունը, թող այստեղ չզվարճանա մարմնով: Ով կամենում է ապրել հրեշտակների հետ, թող այստեղ չնստի հրապարակներում: Ով սրտով սիրում է Տեր Հիսուսին, թող այստեղ Նրա հետ անբաժան լինի անարատ սրբությամբ: Ով շտապում է մտնել լույսի առագաստը, թող այստեղից իր հետ վերցնի ողորմության յուղը: Ով երկնչում է անվախճան որդերից, թող այստեղ լեզվով չկծոտի իր եղբորը: Ով զարհուրում է բորբոքված հրից, թող այստեղ իր մեջ հանգցնի նախանձի բոցը: Ով վախենում է արտաքին խավարից, թող այստեղ չշրջի մեղքերի խավարի մեջ: Ով վախենում է աչքերի լացից և ատամների կրճտումից [դժոխքում], թող այստեղ իր աչքերից չցամաքեցնի [ապաշխարության] արցունքների վտակը: Ով սարսափում է անտանելի տանջանքներից, այստեղ գիշեր ու զօր թող արտասվի անդադար: Ով դողում է սաստիկ պատուհասից, թող այստեղ շարունակ հանդուգն չլինի: Ով կամենում է երկար ճանապարհ գնալ, թող այստեղ իսկ ճանապարհի պաշար պատրաստի: Ով կամենում է անդատ և անդատապարտ մնալ դառն ու ահեղ դատաստանում, թող այստեղ չդատապարտի իր եղբորը: Ով իր Տիրոջը պարտք է բյուրավոր քանքարներ, թող այստեղ իր նմանին շնորհի հիսունն ու հարյուրը: Ով կամենում է երկինք անցնել չար դևերի միջով, թող իր Տիրոջից օգնություն խնդրի հենց այստեղ: Ով ցանկանում է անանց պսակը, թող այստեղ համբերի ամենայն վշտի ու նեղության: Ով կամենում է ազատվել բոցածավալ ծովից, թող իր աչքերից արցունքներ հեղի այստեղ: Ով կամենում է անվնաս անցնել հրեղեն գետը, թող այստեղ ավելացնի իր ողորմությունը: Ով ցանկանում է մտնել անվրեպ վայելչության մեջ, թող այստեղ չզլանա այցելել հիվանդին: Ով հոժարում է լսել երանավետ ձայնը, որ ասում է՝ «Ազնիվ, բարի և հավատարի՛մ ծառա» [Մատթ. 25.21, 23], թող այստեղ չփակի իր ականջները ողորմություն խնդրողների հանդեպ: Ով ախորժում է ժառանգել այն, ինչը «ո՛չ աչքը տեսավ, և ո՛չ ականջը լսեց» [Ա Կոր. 2.9], թող այստեղ դեգերի անդադար թախանձանքով: Ով կամենում է ըմպել Կյանքի աղբյուրից, թող այստեղ մաքուր և անարատ մնա աղտեղի ցանկություններից:

АНАНИЯ НАРЕКАЦИ (X в.)

 

 

О ПОМЫСЛАХ
(фрагменты)

 

 

Паче всего попекись о чистоте помыслов. <…> Как слуга ожидает повелений своего господина, так и все чувства управляются помыслами, ибо добро прежде замышляют, а затем совершают, о чём свидетельствует пророк: «Вот, нечестивый зачал неправду, был чреват злобою, и родил себе ложь [Пс. 7.15]. Опять же, вначале посредством помыслов преисполняются любовью, потом приносят дары, подобно тому, как сперва душа Ионафана прилепилась к Давиду, а после он, совлекшись своих одеяний, облачил в них [друга] [см. 1 Цар. 18.1-4]. Наперво помыслами возбуждаются к ненависти, а вослед убивают, как братья Иосифа сначала возненавидели его, а затем продали в Египет [см. Быт. 37.4-29]. <…>
Нечистые помыслы случаются по причине злоречия и кривотолков на брата, ненависти либо возношения. Тогда Господь Иисус Xристос попускает помыслам ополчиться и помрачить твой ум. А когда ты кроток и смирен, милостив, склонен к человеколюбию и миротворству, Он посекает мятежные помышления, и ум твой просветляется. Также нечистые помыслы происходят от разленения в молитве и трудах, когда предаёшься сонному забвению и праздности: тогда сатана посевает в твоем сердце плевелы помыслов и замутняет твой ум. А ежели ты бодрствуешь и трезвишься, [проводишь время] в молитве и рассуждении, то скверные помышления изгоняются, и обретается ясность ума. Нечистые помыслы стужают и по причине чрезмерного попечения о мирском, тогда вкупе с иными помышлениями вторгаются также блудные похотения и омрачают твой ум. А когда отвергаешься плотского мудрования и [силишься] помышлять о духовном, то ум твой объемлется светом. 
Когда находят [нечистые] помыслы, вострепещи, сотвори брань, исповедуйся и принеси покаяние, дабы не подвергнулся сосложению [с ними] и не приохотился [к ним], но сподобился победы [над ними] <…>
И как город обносят стеной, предваряя вторжение врага, так и ты наперво огради ум постом, молитвой и слезами. Господь узрит твоё рачение и очистит твой ум.
Не умаляй злокозненности помыслов, ибо посредством оных совершаются наипервейшие грехи – гордыня, зависть и ненависть. Доколе враг не подступил ещё к крепости, беречься его бывает сподручно, когда же возьмет он ту крепость с боем и вторгнется в её пределы, мудрено будет извергнуть его оттуда. Так и ты стерегись брани помыслов, пока та далека от мысленной крепости, но коли она с боями овладеет той крепостью и вторгнется в неё, тогда причинит тебе сильнейшие хлопоты. Посему крепись и помыслы свои всегда содержи богоугодными, дабы сделался ты храминой Святого Духа.

 

 

 

ԱՆԱՆԻԱ ՆԱՐԵԿԱՑԻ (X դ.)

 

ԽՈՐՀՈՒՐԴՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
(
հատվածներ)

 

 

Ամենից առաջ հոգա խորհուրդներիդ մաքրության համար, ինչի մասին [Դավիթ] մարգարեն ասում է. «Աստված փառավորված է Իր սրբերի խորհրդում» [Սաղմ. 88.8]: Ինչպես որ ծառան սպասում է իր տիրոջ հրամանին, այդպես էլ բոլոր զգայարանները կառավարվում են խորհուրդների միջոցով. քանզի բարին նախ խորհում են և ապա գործում, ինչպես դարձյալ ասում է մարգարեն. «Չարիք հղացավ և ծնեց անիրավություն» [Սաղմ. 7.15]: Դարձյալ՝ նախ խորհուրդներով սիրում են և ապա տալիս պարգևներ, ինչպես որ նախ Հովնաթանի հոգին կապվեց Դավթին, և ապա նա, իր հանդերձները հանելով, հագցրեց նրան [տե՛ս Ա Թագ. 18.1-4]: Նախ խորհուրդներով ատում են և ապա սպանում, ինչպես որ Հովսեփի եղբայրները նախ ատեցին նրան և ապա վաճառեցին Եգիպտոս [տե՛ս Ծն. 37.4-29]: ....
Աղտեղի խորհուրդների պատճառ են լինում եղբորը չարախոսելն ու բամբասելը, ատելը կամ հպարտանալը: Այդժամ Քրիստոս Աստված թույլ է տալիս, որ խորհուրդները վրա հասնեն ու միտքդ խավարեցնեն: Իսկ երբ հեզ ես ու խոնարհ, ողորմած, մարդասեր և խաղաղարար, Նա հալածում է խռովարար խորհուրդները, և միտքդ լուսավորվում է: Դարձյալ՝ անմաքուր խորհուրդների պատճառ են լինում աղոթքից ու աշխատանքից ծուլանալը, երբ քեզ տալիս ես քնի ու հանգստյան. այդժամ սատանան խորհուրդների որոմը սերմանում է սրտիդ մեջ ու քո միտքը խավարեցնում: Իսկ երբ արթուն ու զգոն ես, աղոթող և խելամիտ, հալածվում են գարշելի խորհուրդները, և միտքդ լուսավորվում է: Աղտեղի խորհուրդների պատճառ է և այն, որ առավել զբաղվում ես երկրային հոգսերով. այդժամ այլ խորհուրդների հետ մեկտեղ ներխուժում են պոռնկական խորհուրդները և միտքդ խավարեցնում: Իսկ երբ քեզ զսպում ես մարմնավոր խորհուրդներից, [սկսում ես] խորհել հոգևորը, և քո միտքը լուսավորվում է:
Երբ [անմաքուր] խորհուրդներ են գալիս, զարհուրի՛ր, մարտնչի՛ր, խոստովանի՛ր ու ապաշխարի՛ր, որ չընտելանաս ու չսովորես [նրանց], այլ հաղթես: ....
Եվ ինչպես որ թշնամու գալուց առաջ նախ պարսպում են քաղաքը, այդպես էլ դու նախ պարսպիր միտքդ պահքով, աղոթքով ու արտասուքով: Աստված կտեսնի քո ջանքը և միտքդ կլուսավորի:
Մի՛ թերագնահատիր խորհուրդների հանցանքները, քանզի հպարտությունը, նախանձն ու ատելությունը խորհուրդներով են կատարվում և խոշորագույն մեղքեր են: Քանի դեռ թշնամին հեռու է ամրոցից, հեշտ է նրանից զգուշանալ, իսկ երբ նա կռվով գրավի ամրոցը և մտնի ներս, դժվար կլինի այնտեղից հանել նրան: Այդպես էլ դու, քանի դեռ խորհուրդների պատերազմը հեռու է մտքիդ ամրոցից, զգուշացի՛ր նրանից, իսկ երբ կռվով գրավի ամրոցդ ու ներս խուժի, այնժամ առավել դժվարին հոգսեր կպատճառի քեզ: Ուստի զորացի՛ր և խորհուրդներդ միշտ աստվածահաճո՛ պահիր, որպեսզի դառնաս Սուրբ Հոգու տաճար:

 

О ТЕРПЕНИИ И МИРЕ
(фрагменты)

 

 


Человек, сподобившийся от Бога дара премудрости и страха [Господня], не причиняет горестей другу и не обращает к нему печалящего слова, по изречению Соломонову: «Разумный воздержан в словах своих, и благоразумный хладнокровен» [Притч. 17.27]. Стало быть, когда согрешает против тебя брат твой, не вспоминай лишний раз и не разглашай причиняемого тебе огорченья, обнаруживая и облекая плотью [грех], но претерпи [до конца] и сотвори мир, и познаешь, сколь великим благом обернётся сие для тебя. Ты явишься миротворцем и сыном Божьим, любовь пребудет неизменной, и брат твой соделается благожелателем и помощником, а ум твой обретёт безмятежие. Но ежели, вспомянув о минувшей обиде, воздвигнешь мятеж, то лишишься мирного устроения и согрешишь пред Богом, пресечется заповедь любви и в лице брата своего обрящешь врага: он взропщет и опорочит тебя, воспламенится злобою и коварно учинит беззаконие. Когда же станешь брату своему врагом, Господь выпустит [тебя] из рук своих, и твоя молитва, простёртая пред Ним, окажется непригодной, и не достанет в тебе крепости блюстись от приражений сатаны, ибо ничто другое так удобно не открывает ему доступа к человеку, как взаимные раздоры. Между тем, если поимеешь к другу святую любовь, Господь станет твоим соработником, ты одолеешь искусителя, и расстроится множество дел погибели. <…>
Таким образом, разумея выше речённое, не говори совершенно брату своему удручающего слова, но всякую тяготу в любовь обрати и не испытывай зла ни к кому, дабы пребывать тебе в мире. Довольно с нас иметь в недругах сатану. Брата, коего Господь определил тебе в помощники, не превращай во врага. <…> 
Кто имеет от Бога дар, тот претворяет в любовь чужую печаль, а уж свою и подавно. Посему пророк говорит: «Перестань гневаться и оставь ярость» [Пс. 36.8] <…>
Итак, содержа сие в уме, всякую печаль покрывай любовью, по слову пророка: «…ищи мира и следуй за ним» [Пс. 33.15].

 

 

 

ՀԱՄԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԽԱՂԱՂՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ
(
հատվածներ)

 

 

Երբ մարդ Աստծուց իմաստության և երկյուղի շնորհ է ստանում, ընկերոջ համար տրտմության պատճառ չի ստեղծում և տրտմեցնող խոսք չի ասում նրան, ինչպես գրում է Սողոմոնը. «Իր խիստ խոսքը զսպողը իմաստուն է, համբերատարը՝ խելացի» [Առակ 17.27]: Արդ, երբ քո դեմ մեղանչում է եղբայրդ, կրկին մի՛ հիշիր անցյալ տրտմությունդ ու մի՛ տարփողիր՝ հայտնի դարձնելով, որպեսզի այն մարմին ստանա, այլ համբերի՛ր ու խաղաղությո՛ւն գործիր և կտեսնես, թե դա որքան բարի կլինի քեզ համար: Դու կլինես խաղաղարար և Աստծո որդի. սերը կմնա հաստատուն, և եղբայրդ՝ բարեկամ ու օգնական, իսկ միտքդ էլ խաղաղություն ձեռք կբերի: Իսկ եթե, անցած տրտմությունը վերստին հիշելով, աղաղակ բարձրացնես, կզրկվես խաղաղության վարքից ու կմեղանչես Աստծո դեմ, սիրո պատվիրանը կխախտվի, ու եղբորդ թշնամի կդարձնես. նա կտրտնջա և կբամբասի քեզնից, կատի ու նենգաբար չարիք կգործի: Եվ երբ եղբորդ հետ թշնամանաս, այնժամ Աստված [քեզ] ձեռքից բաց կթողնի, քո աղոթքը Նրա առջև խոտան կերևա, և դու անկարող կլինես հեռացնել սատանայի պատերազմը, քանզի նա ոչ մի բանի միջոցով այնպես չի մտնում մարդու մեջ, ինչպես որ՝ միմյանց հանդեպ ատելության: Մինչդեռ, եթե եղբորդ հանդեպ ամուր սեր ունենաս, քեզ գործակից կլինի Աստված, դու կհաղթես սատանային, և կխափանվեն բազում չարիքներ: ....
Արդ, գիտենալով այս ամենը, բնավ տրտմեցնող խոսք մի՛ ասա եղբորդ, այլ ամենայն տրտմություն սիրո փոխարկիր և թշնամանք մի՛ ունեցիր որևէ մեկի հանդեպ, որպեսզի դու խաղաղության մեջ մնաս: Բավական է մեզ համար սատանան իբրև թշնամի: Եղբորդ, ում Աստված քեզ շնորհեց իբրև օգնական, ոսոխ մի՛ դարձրու: ....
Ով Աստծուց շնորհ ունի, նա ուրիշի տրտմությունը փոխարկում է սիրո, ուր մնաց թե՝ իրենը: Այս պատճառով մարգարեն ասում է. «Դադարիր բարկանալուց և հանդարտվիր սրտմտությունից» [Սաղմ. 36.8]: ....
Արդ, իմանալով այս, ամեն տրտմություն սիրո փոխարկիր, ինչպես որ մարգարեն է ասում. «Խաղաղությո՛ւն փնտրիր և դրա՛ն հետևիր» [Սաղմ. 33.15]:


 

 

ДУШЕПОЛЕЗНЫЕ НАСТАВЛЕНИЯ О ПОКАЯННОМ ПЛАЧЕ
(фрагменты)



Благодатный плач – это свидетельство любви ко Xристу и алкания Его Царства, почему и говорит наш Господь о блуднице (которая оросила слезами Его ноги), что «прощаются грехи ее многие за то, что она возлюбила много» [Лк. 7.47]. <…>
Итак, подобно тому <…> как некто, согрешив [против другого], из глубины души и со слезами испрашивает [у него] прощения, [тем самым] выказывая сердечное сокрушение, так и ты, если с плачем повергаешься пред Богом, то обнаруживаешь доброе изволение своего сердца и склоняешь Его к своему прошению.
Ежели понуждаешь себя к усилию, тогда благодать научает, что надобно тебе предпринять. Как иные, когда восприемлют от другого некое ремесло и натореют в нём до времени, то обретают опытность большую, чем имели бы, обучаясь [только] у мастера, так и ты навыкни молиться со слезами и, просвещаемый благодатью, овладеешь искусством плача. <…>
Возлюбленный мой, представь себе мысленно две [субстанции] – свои тело и душу, и как тело ты снабдеваешь ризами и снедью, так и душу питаешь слезами. И потщись всякий день прилагать попечение сперва о душе, а уж затем – о теле. <…>
Когда сердце твоё ожестевает и не достигаешь плача, приведи себе на ум покаянные глаголы, дабы сердце подвиглось к сокрушению и исторгло слёзы. И навыкни время плача посвящать богомыслию. И, приневоливая своё естество, испрашивай у Бога содействия благодати. Тогда Всевышний, узрев твой подвиг, подаст искомое тобой. Именно об этом сказал Господь: «От дней же Иоанна Крестителя доныне Царство Небесное силою берется» [Мф. 11.12]. <…>
Не помышляй о себе как о наёмнике, дабы не умалился плачь, но надейся посредством благодати и молитвенных предстояний улучить Царство. Исследуй своё естество и уразумей причину, по которой оскудевает [покаяние], и отринь её от себя, дабы Бог, созерцая твои усилия, даровал благодать. И опять же, не довольствуйся возглашением молитвенных слов лишь языком, воображая, будто творишь [истинную] молитву, но размысли, угодна ли она Господу? Исследуй свои помышления, и если обнаружишь причину, по которой укоряется твоя совесть, отринь её от себя. Тогда свет молитвы осияет твою душу, и благодать коснётся тебя, [извещая], что прошение твоё услышано. <…> Совлекись утех мира сего и поусердствуй о благодатном покаянии, и оно усвоится тебе, <…> [ибо] когда ум твой бывает обвеселён, благодать покаяния покидает тебя, и ты не [достигаешь] плача, хотя имеешь на то изволение, поскольку слёзы рождаются от печали. Между тем, неисходно печалуясь, трезвясь и сокрушаясь, размышляя о пришествии Xристовом, страшном судилище и нелицеприятном воздаянии, станешь орошаться слезами, когда пожелаешь, ибо причина плача укоренится в твоем сердце. <…>
Дар плача есть искусство, и овладевать им надобно, прибегая к различным приёмам. Порой покаянный плач объемлет [душу] непроизвольно, без самопринуждения, а порой и при изрядном рвении не источается слеза. Плач непроизвольный бывает от благодати, действующей на твою душу и пробуждающей твой ум. А когда и много потрудившись не стяжеваешь плача, [значит] Бог воспрещает благодати и испытывает тебя, чтобы обнаружились твои труды, подъемлемые ради покаяния. [Ведь] если [человек] станет непереставая ущедряться даром [слёз], не прилагая к тому собственных усилий, то как тогда дознаем его пригодность [для Царства]. Духовные слёзы извергаются не из очей, но из сердца, а [посему] стяжи «сердце чистое» и «дух сокрушённый» [см. Пс. 50.19], дабы твой Бог приклонил ухо к твоей молитве. <…>
Дар плача не признавай малозначащим, но с превеликим усердием испрашивай его у Бога, доколе не сподобишься оного, ибо сказал Господь: «…Царствие Божие внутрь вас есть» [Лк. 17.21]. Это тот самый плач, что водворяется [в душе] сам собой и омывает её от греховной скверны, преклоняя Бога на милость, ибо как после сильного дождя воздух становится [особенно] покоен и чист, так и истекающие слёзы рассеивают мрак греха. <…>
Как от недостатка елея угасает [свет] лампады, так при умалении благодатного покаяния ум костенеет, между тем как изобилие елея усиливает [сияние] лампады, так и покаянный плач восхищает его к Богу. <…> И как благовонный ладан умножает своё благоухание при соединении с огнём, так и молитва бывает сугубо прекрасна, когда преподносится со слезами. <…> Наш недруг – сатана – поборается молитвой с обильными слезами. <…> Также омрачённые житейскими утехами помышления украшаются и освящаются посредством молитвы, избыточествующей слезами. <…> 
Однако плачем называю не пролитие слёз по случаю, но тот дар, что обретается с превеликим тщанием и [затем] проявляет себя непроизвольным образом. Ибо пророк [Давид] говорит о себе, что проливал слёзы не раз или два, но – каждую ночь [см. Пс. 6.7; 41.4]. Редкие слёзы также исходят во благо и служат ко спасению, и всё же – не в меру тех слёз, что стяжеваются благодатью и изливаются непрестанно. И коль скоро желаешь, чтобы благодать покаяния сотворила в твоей душе себе обитель, удержись от суетных занятий, оную иссушающих.

 

ՀՈԳԵՇԱՀ ԽՐԱՏ ԶՂՋՄԱՆ ԱՐՏԱՍՈՒՔՆԵՐԻ ՄԱՍԻՆ
(
հատվածներ)



 

Արտասուքների շնորհը Քրիստոսի [հանդեպ] սիրո և Նրա արքայությունը ցանկանալու նշանն է, ինչպես մեր Տերն է ասում պոռնիկի մասին (որն արտասվեց Նրա սուրբ գարշապարի մոտ), թե՝ «Իր անհամար մեղքերը կներվեն սրան, որովհետև ուժգին սիրեց» [Ղուկ. 7.47]: ....
Արդ, ինչպես որ .... երբ մեկը [ուրիշի դեմ] մեղանչելուց [հետո] ի սրտե և արտասուքով թողություն է խնդրում՝ [դրանով] հայտնելով իր սրտի փշրվածությունը, այնպես էլ դու, երբ արտասուքով ես պաղատում Աստծուն, բացահայտում ես սրտիդ հոժարությունը և Նրան խոնարհեցնում դեպի քո աղաչանքը:
Երբ ինքդ քեզ վրա ջանք ես գործադրում, այնժամ շնորհն ուսուցանում է, թե ինչպես պետք է գործել: Ինչպես որ, երբ ուրիշից մի արհեստ սովորելով և առժամանակ այն գործադրելով, այդ արհեստից ավելին են սովորում, քան ուսուցչից կսովորեին, այնպես էլ դու արցունքո՛վ աղոթիր և կսովորես [արտասուքի] արվեստը՝ շնորհի կողմից ուսուցանվելով: ....
Ո՜վ սիրելիս, մտքումդ երկու բան պատկերացրու՝ մարմինդ և հոգիդ, և ինչպես որ մարմնիդ հագուստ և կերակուր ես տալիս, այնպես էլ հոգուդ ես կերակրում արտասուքով: Եվ ձգտիր ամեն օր նախ հոգիդ կերակրել և ապա՝ մարմինդ: ....
Երբ սիրտդ քարանում է, ու չես կարողանում արտասվել, զղջական խոսքեր մտաբերիր, որպեսզի սիրտդ զղջման գա և արտասուք բխեցնի: Եվ կարգ սահմանիր ու խորհրդով լրացրու արտասվելու ժամանակը: Եվ Աստծուց շնորհի հաջողություն խնդրիր՝ բռնադատելով բնությունդ: Այնժամ Աստված, քո ճիգը տեսնելով, կտա ցանկալի շնորհը: Այս մասին է, որ Տերն ասաց. «Հովհաննես Մկրտչի օրերից մինչև այժմ երկնքի արքայությունը բռնադատվում է» [Մատթ. 11.12]: ....
Քեզ վարձկան մի՛ համարիր, որ արտասուքից չթուլանաս, այլ հուսա շնորհով ու աղաչանքով ստանալ արքայությունը: Քննի՛ր բնությունդ, թե ինչ պատճառով է մարում [զղջումը], և դա հեռացրու քեզնից, որպեսզի Աստված, տեսնելով քո ճիգը, շնորհ տա: Եվ դարձյալ՝ միայն աղոթքի բառերին մի՛ նայիր՝ դրանք [ասելը] համարելով աղոթք, այլ տես, թե այն հաճելի՞ է Աստծուն: Քննիր միտքդ, և եթե խղճմտանք հարուցող պատճառ գտնես, հեռացրու քեզնից: Այդժամ աղոթքի լույսը կծագի հոգուդ մեջ, և շնորհը կներգործի, [և դու կիմանաս,] որ աղոթքդ ընդունելի եղավ: .... Զատիր քեզ երկրային զվարճանքներից և մարզվիր զղջման շնորհով, և այն կարմատանա քո մեջ, .... [քանզի] երբ խնդամիտ ես, զղջման շնորհը հեռանում է քեզնից, ու չես [կարողանում] արտասվել, երբ կամենում ես, քանի որ արտասուքը տրտմությունից է առաջանում: Մինչդեռ եթե հանապազ տրտում լինես, մտախոհ ու զարհուրած՝ խորհրդածելով Քրիստոսի գալստյան, ահավոր ատյանի և անաչառ դատաստանի մասին, այնժամ, երբ կամենաս, կարող ես արտասվել, քանզի արտասուքի պատճառը քո սրտում բնակված կլինի: ....
Զղջման շնորհը արվեստ է, և այն պետք է ձեռք բերել բազում հնարքներով: Երբեմն զղջումն այցելում է ինքնաբուխ, առանց ջանքերի, իսկ երբեմն էլ, բազում ջանքեր թափելով հանդերձ, չես կարողանում արտասվել: Այն, որ ինքնաբուխ է լինում, Աստծո շնորհից է, որ ազդում է հոգուդ մեջ և արթնացնում միտքդ: Իսկ երբ ջանք թափելով չես կարողանում արտասվել, Աստված արգելում է Իր շնորհը և փորձում մարդուն՝ զղջման համար արվող ջանքերը տեսնելու համար: Եթե առանց ճիգերի [մարդը] մշտապես ստանա իր [արտասուքի] շնորհը, որտե՞ղ կերևա նրա պիտանիությունը: Հոգու արտասուքը աչքերից չի գալիս, այլ՝ սրտից. [ուստի] ձեռք բեր «սուրբ սիրտ և խոնարհ հոգի» [տե՛ս Սաղմ. 50.19], որպեսզի քո Աստվածը խոնարհվի դեպի աղոթքդ: ....
Քիչ մի՛ համարիր զղջման շնորհը, այլ մեծ ճիգերով այն խնդրիր Աստծուց, մինչև որ ստանաս, քանզի, ինչպես ասաց Տերը, «արքայությունը ձեր ներսում է» [տե՛ս Ղուկ. 17.22]: Դա այն արտասուքն է, որ ելնում է ինքնաբուխ, մեղքերից մաքրում է հոգին և Աստծուն խոնարհեցնում գթալու, քանզի ինչպես որ ուժգին անձրևից [օդը] հանդարտ և զուլալ է դառնում, այնպես էլ արցունքների հոսելուց փարատվում է մեղքերի խավարը: ....
Ինչպես որ յուղի պակասելուց մարում է լապտերի [լույսը], այնպես էլ զղջման շնորհի նվազելուց քարանում է միտքը. մինչդեռ, ինչպես որ ձեթի առատությունը պայծառացնում է լապտերի [լույսը], այնպես էլ արտասուքի շնորհը բորբոքում է այն առ Աստված: .... Եվ ինչպես որ խունկը, անուշահոտ լինելով, առավել անուշաբույր է դառնում, երբ մերձեցնում ենք կրակին, այնպես էլ աղոթքն ավելի քան լավն է, երբ արտասուքով է մատուցվում: .... Մեր ոսոխը՝ սատանան, հալածվում է արտասուքով լի աղոթքից: .... Եվ երկրավոր զվարճանքներից խավարած խորհուրդները համեմվում ու սրբվում են արցունքով լի աղոթքի միջոցով: ....
Բայց ոչ թե այն եմ արտասուք կոչում, որ պատահական առիթով է լինում, այլ՝ այն շնորհը, որ ձեռք է բերվում մեծ ջանքերով և [ապա] գործում ինքնաբուխ կերպով: Քանզի [Դավիթ] մարգարեն չի ասում, թե՝ լաց եղա մեկ կամ երկու անգամ, այլ՝ ամեն գիշեր [տե՛ս Սաղմ. 6.7; 41.4]: Սակավ արտասուքն էլ է բարի և փրկության պատճառ, բայց ոչ՝ այնպես, ինչպես այն, որ ձեռք է բերվում իբրև շնորհ և գործում է հանապազ: Եվ եթե կամենում ես, որ զղջման շնորհն արմատանա քո մեջ, զգուշացիր անօգուտ զբաղմունքներից, որոնց պատճառով շնորհը մարում է:

СВ. ОВАН ВОРОТНЕЦИ (1315-1386)

 

 

О ДУШЕ ЧЕЛОВЕЧЕСКОЙ 

 

Бывают души троякого рода: растительные, чувственные и разумные. Растительная душа присуща деревьям и растениям и [служит причиной] развития вида и рождения плода. Чувственная душа наличествует у животных, но не в отдельности, ибо невозможно, чтобы она имела в них место без растительной души, так как вначале должно возрастать растительной душе, а затем формироваться чувственной. Подобное наблюдаем и в человеке: сначала он развивается как растительная душа в утробе матери, затем формируется как чувственная, а с устроением чувственной образуется разумная [душа]. По этой причине Моисей, повествуя о начале сотворения мира, прежде говорит <…> о бытии растений, а уж затем <…> человека. Некоторые причину такой очередности объясняют нуждами самих творений: растения возникли для животных, животные – для человека. Однако я в этом усматриваю свойственную трём родам душ [следующую] закономерность: без растительной не может существовать чувственная [душа], а без растительной и чувственной – разумная.
Далее, хотя Платон одну только человеческую душу именует человеком, а тело считает инструментом души и чуждым человеку образованием, однако сие [суждение] ошибочно, ибо <…> душа без тела не называется человеком, как и тело без души, но из сопряжения этих двух составляется человек. А для соединения разнородных [природ] души и тела (ибо сущность разумной души умопостигаема, бессмертна и бестелесна, а тело осязаемо и обладает плотностью) в единую субстанцию их Творец – Бог – предназначил животную душу, которая имеет двоякое свойство – разреженность и плотность, поскольку разреженностью она объединена с душой, а плотностью – с телом. Так, [своими] двумя противоположными полюсами [животная душа] неслиянно и нераздельно блюдет две полярные природы вплоть до [смертного] часа, назначенного Великим сочетающим и разлучающим – Богом, Который [в день всеобщего воскресения] вновь неслиянно их воссоединит.

 

 

Ս. ՀՈՎՀԱՆ ՈՐՈՏՆԵՑԻ (1315-1386)

 

ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՀՈԳՈՒ ՄԱՍԻՆ

 

Հոգու երեք տեսակներ կան՝ տնկական, զգայական և բանական: Տնկական հոգին առկա է տունկերի՝ բույսերի մեջ և [պայմանավորում է] տեսակի աճն ու պտուղների ծնունդը: Զգայական հոգին կենդանիների մեջ է, բայց ոչ՝ [տնկականից] անջատ, քանզի անհնար է, որ առանց տնկական հոգու այն գոյություն ունենա կենդանիների մեջ, քանի որ նախ պետք է տնկական հոգով աճել և ապա՝ ձևավորվել որպես զգայական [հոգի]: Նույնը տեսնում ենք նաև մարդու մեջ. Նախ տնկական [հոգով] նա զարդարվում է մոր արգանդում, ապա ձևավորվում է որպես զգայական հոգի, իսկ զգայականի լրմանը գոյանում է բանական [հոգին]: Այս պատճառով Մովսեսը արարածների ծագման սկզբում նախ ասում է …. Բույսերի և ապա՝ …. Մարդու լինելության մասին: Արարման այս կարգը ոմանք պատճառաբանում են արարածների կարիքներով. Բույսերը կենդանիների համար եղան, իսկ կենդանիները՝ մարդու: Բայց ես դրա մեջ տեսնում եմ հոգու երեք տեսակների [հետևյալ] կարգը. Առանց տնկականի չի կարող գոյանալ զգայականը, և առանց տնկականի ու զգայականի՝ բանական [հոգին]:
Արդ, թեև Պլատոնը միայն մարդու հոգուն է մարդ ասում, իսկ մարմինը համարում է [հոգու] գործիք և մարդուն օտար [գոյացություն], բայց դա ճիշտ չէ, քանի որ …. Հոգին առանց մարմնի չի կոչվում մարդ, ոչ էլ մարմինը՝ առանց հոգու, այլ մարդն այս երկուսի միավորությունից է գոյացած: Իսկ հոգու և մարմնի՝ միմյանց օտար [բնությունները] (քանզի բանական հոգու էությունն իմանալի է, անմահ և անմարմին, իսկ մարմինը զգալի է ու թանձր) մի էության մեջ շաղկապելու համար սրանց Արարիչը՝ Աստված, կարգեց կենդանական շունչը, որը երկու հատկություն ունի՝ անոսրություն և թանձրություն. Անոսրությամբ այն միացած է հոգուն, իսկ թանձրությամբ՝ մարմնին: Այսպես երկու հակառակ ծայրերով [շունչն] անխզելի և անբաժանելի է պահում երկու հակադիր բնությունները մինչև [մահվան] պահը, որ սահմանված է մեծն միավորողի ու բաժանողի՝ Աստծո կողմից, Ով [հարության օրը] վերստին պիտի դրանք անխզելիորեն միավորի:

 

 

О смерти
Теперь рассмотрим, что есть смерть и скольких родов она бывает.
Смерть есть отделение души от тела. <…> Она бывает двух родов: духовная и телесная. [Смерть] духовная настигает [тех, кои,] живя и здравствуя телесно, проводят беспутное житие, при внешнем благообразии отличаются дурным и низким нравом и чрез то умерщвляют [свою] душу. <…> А телесное умирание двояко: во-первых, когда душа, подвизаясь в богоугодном житии, умерщвляет тело посредством доброделания, по речённому апостолом: «…если внешний наш человек и тлеет, то внутренний со дня на день обновляется» [2 Кор. 4.16], во-вторых, когда душа человека разлучается с телом. Сей телесной смерти наличествует четыре вида: естественная, случайная, вольная и промыслительная. 
Естественная смерть состоит в том, что [человек] угасает по старости. 
Случайная смерть наступает от всяческих негаданных обстоятельств и людской неосмотрительности. Она не [предопределяется] Богом, о чём свидетельствует [Сам] Господь: «…как сеть найдёт на всех живущих по всему лицу земному» [Лк. 21.35]. Этой смерти возможно избегнуть только с помощью поста и молитвы, согласно Господнему наставлению: «…сей же род изгоняется только молитвою и постом» [Мф. 17.21] <…>
Вольная смерть двояка: первая та, что есть зло – это гибель [самоубийцы], греховная для него самого, как в случае с Ахитофелем [2 Цар. 15.12,17], Иудой [Мф. 27.3-5], а также множеством им подобных, и вторая та, что есть благо – это мученическая кончина духоносных исповедников, свидетелей, апостолов, пророков и иных праведников, коей они оставили сей мир и прилепились к нетленной любви Божьей.
А смерть промыслительная <…> нередко бывает тогда, когда Господь, увидев родителей, погрязших в распутстве и беззакониях, прибирает их невинное и добродетельное дитя, дабы те, <…> отрезвев, искоренили прежний свой нрав. Опять же, воззрев на иных, долговременно подвизающихся в благочестивом подвиге, и предузнав, что впоследствии <…> они запятнают себя беззаконием, Господь чрез разъединение души с телом отлучает их от [мира], дабы весь плод трудов и праведных дел не истребился по причине греха. И опять же, когда Всевышний задумывает сокрушить народы, сначала разрешает от телесных уз праведных и добродетельных мужей, как, к примеру, в стародавние времена: прежде чем обрушить Свой гнев на Израиль, Он исторгнул [душу] благочестивого царя Озии, дабы тот не претерпел либо не узрел [грядущих] мучительных скорбей и лишений.
Промыслительная смерть случается также от множества других причин, известных лишь Творцу, но сокрытых от творения.

 

 

Մահվան մասին
Այժմ տեսնենք, թե ինչ է մահը և քանի տեսակ ունի:
Մահը հոգու բաժանումն է մարմնից: …. Այն լինում է …. Հոգևոր և մարմնավոր: Հոգևոր [մահն] այն է, երբ մարմինը, կենդանի և առողջ լինելով հանդերձ, հոռի կյանք է վարում, երբ բարեկեցիկ մարմինը մեռցնում է հոգին անարգ ու վատթար կենցաղավարությամբ: …. Իսկ մարմնավոր մահը երկակի է. նախ՝ երբ հոգին, բարի կյանք վարելով, առաքինի գործերի միջոցով մեռցնում է մարմինը (ինչպես առաքյալն է ասում. «Թեև մեր այս արտաքին մարդը քայքայվում է, բայց մեր ներքին մարդը նորոգվում է» [Բ Կոր. 4.16]). Եվ երկրորդ՝ երբ մարդու հոգին բաժանվում է մարմնից: Այս մարմնավոր մահը լինում է չորս կերպ՝ բնական, պատահական, կամավոր և նախախնամական:
Բնական մահն այն է, որ [մարդը] ծերանալով մեռնում է:
Պատահական մահն այն է, որը լինում է տարբեր պատահարներից՝ մարդկանց անզգուշության պատճառով: Այն [սահմանված] չէ Աստծո կողմից, ինչպես վկայում է Տերը. «Այդ օրը որոգայթի նման պիտի հասնի բոլորի վրա» [Ղուկ. 21.35]: Այս մահից հնարավոր է խուսափել միայն պահքով և աղոթքով՝ ըստ տիրական հրամանի. «Այս տեսակ դևը այլ կերպ դուրս չի ելնում, եթե ոչ՝ աղոթքով ու ծոմապահությամբ» [Մատթ. 17.20]:
Կամավոր մահը [նույնպես] երկակի է. նախ՝ այն, որը չար է իր համար՝ [ինքնասպանի] մահը, ինչպես Ակիտոփելինը [Բ Թագ. 15.12; 17], Հուդայինը [Մատթ. 27.3-5] և նման շատերինը, և երկրորդ՝ որը բարի է, ինչպես սուրբ վկաների, մարտիրոսների, առաքյալների, մարգարեների և այլ սրբերի դեպքում է, որոնք մարտիրոսական մահով ելան այս աշխարհից և միացան Աստծո անապական սիրուն:
Իսկ նախախնամական մահը …. Լինում է շատ անգամ, երբ Աստված, տեսնելով ծնողներին անառակ ու չար գործերի մեջ, վերցնում է նրանց արդար և առաքինի մանկանը, որպեսզի …. Զգաստանալով՝ նրանք ուղղեն իրենց վարքը: Դարձյալ՝ տեսնելով [ոմանց] երկարատև առաքինի և սուրբ գործերը և գիտենալով, որ առաջիկայում …. Պիտի մեղքի մեջ ընկնեն, Աստված մահվան միջոցով նրանց կտրում է այս [աշխարհից], որպեսզի այդքան ջանքերն ու առաքինի գործերը չկորչեն մեղքի պատճառով: Եվ դարձյալ՝ երբ Աստված պատրաստվում է հարվածել աշխարհին, նախ վերցնում է արդար և առաքինի այրերին, ինչպես օրինակ՝ հնում, երբ պիտի պատուհասեր Իսրայելին, նախ վերցրեց բարեպաշտ թագավոր Հոսիայի [հոգին], որպեսզի նա չկրի կամ չտեսնի նրանց տառապալից նեղությունը: Նախախնամական մահը լինում է նաև բազում այլ պատճառներից, որոնք միայն Աստծուն են հայտնի, իսկ արարածների համար անիմանալի են:

 

 

Тайна вочеловечения Xриста
Апостол говорит: «Ибо, как смерть через человека, так через человека и воскресение мертвых» [1 Кор. 15.21]. Но иные недоумевают, мол, почему Xристос вочеловечился от Девы и тем самым даровал человеческому естеству свободу, и не словом единым: [ведь] Он лишь воззвал: «Да пребудут небо и земля», и стало так [см. Быт. 1.1-11]. <…>
Однако, если бы имело место только слово, то свобода не была бы дарована, ибо вот оно, деяние справедливости: как сатана оделся змеиной плотью словно покровом своего лукавства и коварным обманом лишил первочеловека богоданного и светозарного рая, [так], взамен, наш Господь – Иисус Xристос – облачился в наше обольщённое змеем естество, как в покров Своего бестелесного и непорочного святого божества и тем самым, навлекая бесчестье, обездолил, осрамил и обличил диавола, который мнил, что имеет человеческую природу у себя в услужении, [между тем, Господь,] пригвоздив её ко кресту, опозорил и ниспроверг [лукавого], Своё же творение явил безгрешным и невинным.


 

Քրիստոսի մարդեղության խորհուրդը
Առաքյալն ասում է. «Մարդով եղավ մահը, մարդով էլ՝ հարությունը» [Ա Կոր. 15.21]: Բայց ոմանք տարակուսում են, թե ինչու Քրիստոս մարդկային բնությանը ազատություն շնորհեց Կույսից մարմնանալու միջոցով և ոչ թե՝ լոկ խոսքով, Նա, Ով միայն ասաց. «Թող լինեն երկինքն ու երկիրը», և այդպես եղավ [տե՛ս Ծն. 1.1-11]: ….
Արդ, եթե միայն խոսքը լիներ, ազատություն չէր շնորհվի, քանզի սա է արդարության գործը. Ինչպես որ սատանան օձի մարմինը հագավ՝ իբրև ծածկույթ իր խորամանկության, և օձապատիր խաբեությամբ առաջին մարդուն զրկեց աստվածաստեղծ և լուսապայծառ դրախտից, [այնպես էլ] մեր Տերը՝ Հիսուս Քրիստոս, դրա փոխարեն հագավ մեր օձապատիր մարդկային բնությունը՝ իբրև ծածկույթ Իր անմարմին ու անապական սուրբ Աստվածության, և այսպես խայտառակելով զրկեց, նշավակեց ու մերկացրեց սատանային, որը կարծում էր, թե [մարդկային] բնությունն իրեն է ծառայում, [մինչդեռ] այն բևեռելով խաչափայտին՝ [Տերն] ամոթահար [անելով] կործանեց [սատանային] և իբրև անմեղ ու արդար ցույց տվեց Իր ստեղծածին:

Отче наш, сущий на небесах!

Да святится имя Твое;

Да придет Царствие Твое;

Да будет воля Твоя

и на земле, как на небе,

Хлеб наш насущный дай нам на сей день;

И прости нам долги наши,

как и мы прощаем должникам нашим;

И не введи нас во искушение,

Но избави нас от лукавого.

Ибо Твое есть Царство, и сила,

и слава во веки.

Аминь.

 

Հայերեն (Գրաբար)
Հայր մեր որ յերկնս ես,
սուրբ եղիցի անուն Քո։
Եկեսցէ արքայութիւն Քո։
Եղիցին կամք Քո
որպէս յերկինս եւ յերկրի։
Զհաց մեր հանապազորդ
տուր մեզ այսօր։
Եւ թող մեզ զպարտիս մեր,
որպէս և մեք թողումք
մերոց պարտապանաց։
Եւ մի տանիր զմեզ ի փորձութիւն։
այլ փրկեա զմեզ ի չարէ։
Զի քո է արքայութիւն
եւ զօրութիւն եւ փառք
յաւիտեանս
Ամէն

 


Հայերեն (աշխարհաբար)
ՀԱՅՐ ՄԵՐ
Հա՛յր մեր, որ երկնքում ես,
Քո անունը սու՛րբ լինի,
Քո թագավորությունը գա՛,
Քո կամքը լինի՛
Ինչպես երկնքում, այնպես երկրի վրա,
Մեր ամենօրյա հացը տուր մեզ այսօր
Եվ մեզ ներիր մեր պարտքերը,
Ինչպես մենք կներենք մեր պարտապաններին
Ու մեզ փորձության մի տանի,
Այլ փրկիր մեզ չարից,
Քանի որ քոնն է թագավորությունը,
Զորությունը և փառքը հավիտյանս հավիտենից,
Ամեն։

Աղոթք հաց ուտելուց առաջ

 

Ճաշակեսցուք խաղաղութեամբ զկերակուրս,
Որ պատրաստեալ է մեզ ի Տեառնէ:
Օրհնեալ է Տէ՛ր ի պարգեւս Իւր.
Ամէն:

 

***
Փա՛ռք Քեզ, ո՜վ Տեր, փառք Քեզ, փառա՛ց Թագավոր, որ տվեցիր մեզ ուրախության կերակուր. և Քո ամենաբավ ողորմության լիությամբ լցրիր մեր սրտերը: Այժմ լցրու մեզ Քո Սուրբ Հոգով էլ, որպեսզի Քո առաջ ընդունելի, և ոչ՝ ամոթահար լինենք, քանզի Դու յուրաքանչյուրին հատուցում ես ըստ իր գործերի:
Ամեն:

Հաւատամք ի մի Աստուած՝ ի Հայրն ամենակալ, յԱրարիչն երկնի եւ երկրի, երեւելեաց եւ աներեւութից: Եւ ի մի Տէր՝ Յիսուս Քրիստոս, յՈրդին Աստուծոյ, ծնեալն յԱստուծոյ Հօրէ՝ միածին, այսինքն յէութենէ Հօր: Աստուած յԱստուծոյ, լոյս ի լուսոյ, Աստուած ճշմարիտ՝ յԱստուծոյ ճշմարտէ, ծնունդ եւ ոչ արարած: Նույն ինքն ի բնութենէ Հօր, որով ամենայն ինչ եղեւ յերկինս եւ ի վերայ երկրի, երեւելիք եւ աներեւոյթք: Որ յաղագս մեր՝ մարդկան, եւ վասն մերոյ փրկութեան իջեալ յերկնից՝ մարմնացաւ, մարդացաւ, ծնաւ կատարելապէս ի Մարիամայ սրբոյ Կուսէն՝ Հոգւովն Սրբով: Որով Էառ զմարմին, զհոգի, եւ զմիտ, եւ զամենայն որ ինչ է ի մարդ՝ ճշմարտապես եւ ոչ կարծեօք: Չարչարեալ, խաչեալ, թաղեալ, յերրորդ աւուր յարուցեալ. ելեալ ի յերկինս նովին մարմնովն, նստաւ ընդ աջմէ Հօր: Գալոց է նովին մամնովն եւ փառօք Հօր ի դատել զկենդանիս եւ զմեռեալս. որոյ թագաւորութեանն ոչ գոյ վախճան: Հաւատամք եւ ի Սուրբ Հոգին, յանեղն եւ ի կատարեալն, որ խօսեցաւ յօրենս եւ ի Մարգարէս եւ յԱւետարանս: Որ էջն ի Յորդանան, քարոզեաց յառաքեալսն, եւ բնակեցաւ ի սուրբսն:

Հաւատամք եւ ի մի միայն ընդհանրական եւ առաքելական Սուրբ Եկեղեցի: Ի մի մկրտութիւն, յապաշխարութիւն, ի քաւութիւն եւ ի թողութիւն մեղաց: Ի յարութիւն մեռելոց, ի դատաստանն յաւիտենից հոգւոց եւ մարմնոց. յարքայութիւնն երկնից, եւ ի կեանսն յաւիտենականս:

Իսկ որք ասեն` էր երբեմն յորժամ ոչ էր Որդին, կամ էր երբեմն յորժամ ոչ էր Սուրբ Հոգին, կամ թե` յոչէից եղեն, կամ յայլմէ էութենէ ասեն լինել զՈրդին Աստուծոյ եւ կամ զՍուրբ Հոգին, եւ թէ` փոփոխելիք են կամ այլայլելիք, զայնպիսիսն նզովէ Կաթուղիկէ եւ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի:

 

 

Символ Веры    

 

Веруем в единого Бога Отца Вседержителя, Творца неба и земли, всего видимого и невидимого.

   И в единого Господа Иисуса Христа, Сына Божия, рожденного от Бога Отца единородно, именно от естества Отцова. В Бога от Бога, в Свет от Света, в Бога истинного от Бога истинного, рожденного, а не сотворенного; единосущного Отцу, Коим сотворено все на небесах и на земле, видимое и невидимое. Ради нас людей и спасения нашего ради сошедшего с небес, воплотившегося, вочеловечившегося, родившегося совершенно от Святой Девы Марии Духом Святым. Приявшего плоть, душу, разум и все, что есть в человеке, - истинно, а несомненно. Страдавшего, распятого, погребенного, на третий день воскресшего, вознесшегося на небеса в том же теле, воссевшего одесную Отца. Грядущего в том же теле и во славе Отца судить живых и мертвых; Его же Царству нет конца.

 Веруем и в Духа Святого, несотворенного и совершенного, глаголившего в Законе, Пророках и Евангелиях. Сшедшего на Иордан, проповедавшего Посланного и обитавшего в святых.

 Веруем и в единую соборную Апостольскую Святую Церковь. В одно крещение, в покаяние, очищение и отпущение грехов; в воскресение мертвых; в вечный суд душ и тел; в царство Небесное и в жизнь вечную.

«Հաւատով խոստովանիմ»-ը համաշխարհային հոգևոր գրականության գոհարներից է (թարգմանվել է 36 լեզուներով): Բաղկացած է 24 տնից (օրվա 24 ժամերի համեմատ) և բովանդակում է աղոթքի բոլոր տեսակները (դավանական, զղջական, պաղատական, խոստովանական և այլն): Հեղինակն այն անվանել է «Քրիստոսին հավատացող յուրաքանչյուր անձի աղոթք»: Գրված է արձակ, բայց հոգևոր ապրումների, հույզերի հարստությամբ և ներքին ռիթմով ազատ բանաստեղծություն է: